मान्सूनची ‘विश्रांती’ की ‘दडी’? महाराष्ट्रात पावसाने अचानक पाठ फिरवण्यामागचं नेमकं विज्ञान काय?

मुंबई/पुणे: जून महिन्याच्या अखेरीस राज्याच्या बहुतांश भागात मुसळधार हजेरी लावणाऱ्या पावसाने जुलैच्या दुसऱ्या आठवड्यात अचानक दडी मारली आहे. ‘अलनिनो’च्या सावटाखाली असूनही सुरुवातीला पावसाने दिलेली ओढ आणि आता ऐन पेरणीच्या हंगामात निर्माण झालेली ही स्थिती शेतकऱ्यांसह सर्वसामान्यांची चिंता वाढवणारी ठरत आहे. आभाळातून कोसळणाऱ्या सरींऐवजी आता कडाक्याचे ऊन आणि उकाडा जाणवू लागला असून, यामागे जागतिक हवामान बदलाचे नेमके कोणते दुवे आहेत, याचा वेध घेणे गरजेचे आहे.

पावसाने घेतली अनपेक्षित एक्झिट: काय घडलं?

यंदा मान्सूनचे आगमन १७ दिवस विलंबाने, म्हणजेच २३ जून रोजी झाले. मात्र, उशिरा येऊनही सुरुवातीच्या दोन आठवड्यांत पावसाने सरासरीची कसर भरून काढली. मुंबई, पुणे, नाशिक आणि कोकण किनारपट्टीवर अतिवृष्टीची नोंद झाली, तर काही भागांत ६०० मिलीमीटरपर्यंत पाऊस कोसळला. धरणसाठ्यात वाढ झाल्याने पाणी कपातीचे संकट टळेल, अशी चिन्हे दिसत असतानाच ८ जुलैपासून चित्र पालटले. राज्यातील ८० टक्क्यांहून अधिक भागातून पावसाचे ढग गायब झाले असून ऊन-सावल्यांचा खेळ सुरू झाला आहे.

पार्थ पवार आणि कायनात धर विवाहबंधनात? २९ जुलैला रंगणार साखरपुड्याचा सोहळा; जाणून घ्या कोण आहे ‘पवारांची’ नवी सून

का गायब झाला पाऊस? ही आहेत ३ प्रमुख शास्त्रीय कारणे

हवामान तज्ज्ञांच्या मते, पावसाच्या या विश्रांतीमागे केवळ स्थानिक नव्हे, तर जागतिक हवामान बदलांचे मोठे हात आहेत.

१. पॅसिफिक महासागरातील चक्रीवादळाचा फटका: भारतापासून हजारो किलोमीटर लांब, पश्चिम पॅसिफिक महासागरात सध्या एक अत्यंत शक्तिशाली चक्रीवादळ सक्रिय झाले आहे. या वादळाने हिंदी महासागर आणि अरबी समुद्रातून भारताच्या दिशेने येणाऱ्या बाष्पयुक्त वाऱ्यांची दिशा बदलली आहे. चक्रीवादळाने ही सर्व आद्रता स्वतःकडे खेचून घेतल्यामुळे भारतातील ‘मान्सून ट्रफ’ (कमी दाबाचा पट्टा) कमकुवत झाला आहे. परिणामी, ढग तयार होण्याची प्रक्रिया मंदावली आणि पाऊस गायब झाला.

२. ‘मेगा अलनिनो’चा प्रभाव: यंदा ‘अलनिनो’मुळे मान्सूनवर परिणाम होईल, असा इशारा अमेरिकेच्या ‘नोवा’ (NOAA) या संस्थेने आधीच दिला होता. सध्या पॅसिफिक महासागराच्या पृष्ठभागाचे तापमान सरासरीपेक्षा १ अंश सेल्सिअसने जास्त आहे. या उष्णतेमुळे बाष्प तयार होऊन पाऊस पडत असला, तरी वाऱ्यांच्या बदलत्या दिशेमुळे हे ढग भारताऐवजी पेरू आणि दक्षिण आफ्रिकेच्या दिशेने वळत आहेत.

जेजुरी वारकरी अपघात: भक्तीच्या वाटेवर काळजाचा थरकाप; ३ महिलांचा मृत्यू, सुनेत्रा पवारांकडून मदतीची घोषणा आणि सुरक्षेचा गंभीर आढावा

३. इंडियन ओशन डायपोलची (IOD) प्रतीक्षा: अलनिनोच्या प्रभावाला उत्तर देण्यासाठी ‘इंडियन ओशन डायपोल’ (IOD) सकारात्मक असणे गरजेचे असते. मात्र, आयओडीचा प्रभाव साधारणपणे ऑगस्ट आणि सप्टेंबर महिन्यात प्रकर्षाने जाणवतो. तोपर्यंत महाराष्ट्राला पावसासाठी इतर स्थानिक बदलांवर अवलंबून राहावे लागणार आहे.

शेतीवर संकट: दुबार पेरणीची टांगती तलवार

जुलैच्या सुरुवातीला झालेल्या पावसानंतर राज्यातील शेतकऱ्यांनी मोठ्या उत्साहात पेरण्या आटोपल्या होत्या. मात्र, आता पावसाने पंधरा दिवसांचा खंड दिल्यास उगवून आलेली पिके करपण्याची भीती व्यक्त होत आहे. विदर्भ आणि मराठवाड्यातील काही जिल्ह्यांमध्ये दुबार पेरणीचे संकट उभे राहिले असून, यामुळे शेतकऱ्यांचा आर्थिक खर्च दुपटीने वाढण्याची शक्यता आहे.

भारतीय हवामान विभाग (IMD) काय म्हणते?

आयएमडीने दिलेल्या ताज्या अपडेटनुसार, पुढील ४८ तास राज्यासाठी महत्त्वाचे आहेत. विदर्भ, मराठवाडा आणि उत्तर महाराष्ट्रातील काही जिल्ह्यांना ‘ऑरेंज अलर्ट’ देण्यात आला आहे.

पंढरपूर वारी २०२६: सासवड-जेजुरी मार्गावर वारकऱ्यांना चिरडले; ४ मृत्यू, ५ जखमी; अपघाताचे थरारक वास्तव

• १३-१४ जुलै: वर्धा, नागपूर, भंडारा, गोंदिया, चंद्रपूर आणि गडचिरोली या जिल्ह्यांमध्ये मुसळधार पावसाची शक्यता आहे.
• १५ जुलै: नाशिक, संभाजीनगर, जालना आणि बीडमध्ये हलक्या सरींची अपेक्षा आहे.
• आयएमडीने मच्छिमारांनाही सतर्कतेचा इशारा दिला असून, किनारी भागात वाऱ्याचा वेग वाढण्याची शक्यता वर्तवली आहे.

पंजाब डक यांचा वेगळा दावा: पाऊस पुन्हा कधी परतणार?

प्रसिद्ध हवामान अभ्यासक पंजाब डक यांनी मात्र अलनिनोचा मान्सूनवर कोणताही मोठा परिणाम होणार नसल्याचे सुरुवातीपासून म्हटले आहे. त्यांच्या अंदाजानुसार:

• १५ जुलैपर्यंत: राज्यात पावसाचा जोर कमीच राहील.
• १६ ते १९ जुलै: विखुरलेल्या स्वरूपात पावसाला सुरुवात होईल.
• २१ जुलै ते ५ ऑगस्ट: हा काळ राज्यासाठी अतिशय महत्त्वाचा असेल. या काळात विदर्भ, जळगाव, हिंगोली आणि जालना जिल्ह्यांत मुसळधार पावसाची शक्यता त्यांनी वर्तवली आहे.
• २५ जुलै नंतर: पंढरपूरची वारी संपल्यानंतर (आषाढी एकादशीनंतर) पावसाचा जोर संपूर्ण राज्यात वाढेल, असा त्यांचा तर्क आहे.

स्मार्ट मीटरचा ‘शॉक’: सिंधुदुर्गातील वीज ग्राहकांचा संताप आणि महावितरणचा तांत्रिक बचाव; काय आहे सत्य?

पुढे काय? नागरिकांनी काय काळजी घ्यावी?

पावसाच्या या लपंडावामुळे धरणांमधील पाण्याची आवक जवळपास १०० टक्क्यांनी थांबली आहे. वाढलेला पाणीसाठा पुन्हा वेगाने कमी होत असल्याने शहरी भागात पाणी कपातीचे सावट येऊ शकते. नागरिकांनी पाण्याचा वापर जपून करणे आवश्यक आहे. तसेच, वाढत्या उकाड्यामुळे आरोग्याच्या तक्रारी उद्भवू शकतात, त्याकडेही लक्ष देणे गरजेचे आहे.