जंजिरा किल्ल्यावर भगव्यावरून रणकंदन: ३५० वर्षांचा ‘अजेय’ इतिहास, नवा वाद आणि कायदेशीर पेच

विशेष प्रतिनिधी, रायगड/मुंबई

महाराष्ट्राच्या इतिहासात ज्या जलदुर्गाला कोणीही कधीही जिंकू शकले नाही, तो जंजिरा सध्या एका वेगळ्याच कारणाने चर्चेत आला आहे. अरबी समुद्राच्या लाटांवर उभ्या असलेल्या या अभेद्य किल्ल्यावर ‘भगवा’ फडकवण्यावरून सध्या स्थानिक रहिवासी आणि शिवप्रेमी संघटनांमध्ये मोठा वाद निर्माण झाला आहे. हा वाद केवळ एका झेंड्यापुरता मर्यादित नसून, त्याला ऐतिहासिक अस्मिता, धार्मिक वळण आणि राजकीय संघर्षाची धार प्राप्त झाली आहे.

सोनम वांगचुक यांच्या आंदोलनाला राज ठाकरेंचा पाठिंबा; ‘नीट’ घोटाळा आणि भाजपच्या भूमिकेवर मनसे प्रमुखांचा थेट प्रहार

काय आहे नेमकी घटना?

काही दिवसांपूर्वी चाकण येथील काही दुर्गसेवक जंजिरा किल्ल्यावर स्वच्छता मोहिमेसाठी गेले होते. ही मोहीम पूर्ण केल्यानंतर, त्यांनी छत्रपती शिवाजी महाराजांचा जयघोष करत तिथे भगवा ध्वज फडकवण्याचा प्रयत्न केला. यावेळी तिथे असलेल्या काही स्थानिक मुस्लिम तरुणांनी त्यांना मज्जाव केला. “हा मुस्लिमांचा किल्ला आहे, इथे भगवा फडकवायला तुमच्याकडे परवानगी आहे का?” असा सवाल करत पर्यटकांना दमदाटी करण्यात आल्याचा एक व्हिडिओ सोशल मीडियावर तुफान व्हायरल झाला. या घटनेनंतर संपूर्ण महाराष्ट्रात संतापाची लाट उसळली असून, शिवप्रेमींनी आक्रमक पवित्रा घेतला आहे.

ऐतिहासिक संदर्भ: राम पाटलांचा ‘मेढेकोट’ ते सिद्दींची सत्ता

जंजिऱ्याचा इतिहास समजून घेतल्याशिवाय या वादाचे गांभीर्य लक्षात येणार नाही. १५ व्या शतकात राजपुरी येथील कोळी बांधवांनी समुद्री चाच्यांपासून संरक्षण मिळवण्यासाठी या बेटावर लाकडाच्या ओंडक्यांची तटबंदी उभारली होती, ज्याला ‘मेढेकोट’ म्हटले जाई. कोळ्यांचे प्रमुख राम पाटील यांनी हे संरक्षण उभे केले होते. मात्र, निजामशाहीचा सरदार पिरम खान याने व्यापारी वेषात येऊन, कोळी बांधवांना दारूच्या नशेत धुंद करून हा भाग फटकळपणे ताब्यात घेतला.

श्रीरामपूर हत्या प्रकरणाने महाराष्ट्र हादरला: आकाश दुबे हत्येमागे नेमके कोण? ‘बेग टोळी’ आणि राजकीय कनेक्शनचा सविस्तर शोध

पुढे १५६७ मध्ये सिद्दी अंबरने या किल्ल्याला दगडी तटबंदी देऊन अधिक मजबूत केले. तब्बल ३५० वर्षे हा किल्ला ‘अजिंक्य’ राहिला. छत्रपती शिवाजी महाराजांनी १६५७ पासून अनेकदा हा किल्ला जिंकण्याचे प्रयत्न केले, पण भौगोलिक परिस्थिती आणि सिद्दींना मिळणारी मोगलांची मदत यामुळे जंजिरा स्वराज्यात येऊ शकला नाही. महाराजांनी जंजिऱ्याला शह देण्यासाठी शेजारीच ‘पद्मदुर्ग’ उभारला होता. शेवटी १९४७ मध्ये भारत स्वतंत्र झाल्यावरच हा किल्ला खऱ्या अर्थाने स्वतंत्र भारताचा भाग झाला.

आक्रमक संघटना आणि राजकीय भूमिका

या वादात आता ‘सह्याद्री प्रतिष्ठान हिंदुस्तान’ आणि ‘सकल हिंदू समाज’ या संघटनांनी उडी घेतली आहे. प्रतिष्ठानचे संस्थापक डॉ. श्रमिक गोजमगुंडे यांनी स्पष्ट केले आहे की, महाराष्ट्रातील ३०० गडांवर भगवा फडकवण्याची मोहीम त्यांनी हाती घेतली आहे. जंजिऱ्यावर स्थानिक मुस्लिमांकडून होणारी ‘मुजोरी’ गेल्या अनेक वर्षांपासून सुरू असल्याचा आरोप त्यांनी केला आहे.

या वादाचे पडसाद आता राजकीय वर्तुळातही उमटले आहेत. ठाण्याचे भाजपा आमदार संजय केळकर यांनी या प्रकरणाचा कडाडून निषेध केला असून, “महाराजांच्या महाराष्ट्रात भगवा लावायला विरोध करणे सहन केले जाणार नाही,” असा इशारा दिला आहे. इतकेच नव्हे तर, भाजप प्रदेशाध्यक्ष रवींद्र चव्हाण यांनी थेट केंद्रीय सांस्कृतिक आणि पर्यटन मंत्री गजेंद्रसिंह शेखावत यांना पत्र लिहून, जंजिऱ्यावर शासकीय सन्मानाने भगवा फडकवण्याची परवानगी देण्याची मागणी केली आहे.

 सोनम वांगचूक यांचा 2 दिवसात मृत्यू ओढवू शकतो, दिल्ली हायकोर्टात याचिका दाखल

प्रशासकीय आणि कायदेशीर बाजू

जंजिरा किल्ला हा सध्या भारतीय पुरातत्व विभागाच्या (ASI) अखत्यारीत आहे. २०१६ मध्ये सह्याद्री प्रतिष्ठानने भगवा फडकवण्याची अधिकृत मागणी केली होती, पण ती नाकारण्यात आली होती. त्यानंतर २०१८ मध्ये प्रशासनाने या किल्ल्यावर २४ तास तिरंगा (राष्ट्रध्वज) फडकवण्यास परवानगी दिली. मात्र, भगव्या ध्वजाबाबत अद्याप कोणताही ठोस निर्णय झालेला नाही. पुरातत्व विभागाच्या नियमांनुसार, ऐतिहासिक वास्तूवर कोणत्याही धार्मिक किंवा विशिष्ट संघटनेच्या चिन्हांचा वापर करण्यापूर्वी कडक नियमावलीचे पालन करावे लागते.

पुढील दिशा आणि परिणाम

सह्याद्री प्रतिष्ठानने आता पर्यटकांना जंजिरा किल्ल्यावर जाणे टाळून शेजारील पद्मदुर्ग पाहण्याचे आवाहन केले आहे. यामागे जंजिऱ्यावरील स्थानिक अर्थव्यवस्थेची ‘नाकेबंदी’ करण्याचा उद्देश असल्याचे सांगितले जात आहे. हा वाद जर लवकर मिटला नाही, तर रायगड जिल्ह्यासह संपूर्ण महाराष्ट्रात कायदा आणि सुव्यवस्थेचा प्रश्न निर्माण होण्याची शक्यता नाकारता येत नाही.

फडणवीसांची चौफेर टोलेबाजी: शेतकऱ्यांसाठी मोठी घोषणा आणि विरोधकांच्या आरोपांचा समाचार

वेळापत्रक: जंजिरा किल्ल्याचा ऐतिहासिक आणि वादाचा प्रवास (Timeline)

• १५ वे शतक: कोळी प्रमुख राम पाटील यांच्याकडून ‘मेढेकोट’ची उभारणी.
• १५६७: सिद्दी अंबरने दगडी तटबंदी बांधून किल्ल्याला मजबुती दिली.
• १६५७-१६७६: छत्रपती शिवाजी महाराजांच्या विविध मोहिमा (रघुनाथ बल्हाळ सबनीस, मोरोपंत पिंगळे यांच्या नेतृत्वाखाली).
• १६८२: छत्रपती संभाजी महाराजांची मोहीम; मोगलांच्या आक्रमणानंतर अर्धवट सोडावी लागली.
• १९४७: जंजिरा संस्थान भारतीय संघराज्यात विलीन.
• २०१६: भगव्या ध्वजासाठी पहिली अधिकृत विनंती, जी नाकारण्यात आली.
• २०१८: पुरातत्व विभागातर्फे राष्ट्रध्वज फडकवण्यास कायमस्वरूपी परवानगी.
• २०२४ (चालू): पर्यटकांना रोखल्याचा व्हिडिओ व्हायरल, राजकीय नेत्यांचा हस्तक्षेप आणि नव्या आंदोलनाची हाक.